Ecz. Onur Aykanat — dikkat ekonomisi üzerine
Akış sonsuz. Dikkatiniz değil.
Teknoferans — teknoloji (technology) ve araya girme (interference) kelimelerinden: bir cihazın, yüz yüze bir ilişkinin tam ortasına girip o anı bölmesi.
Kimse kavga etmiyor, kimse kaba davranmıyor. Sadece o an bir daha geri gelmiyor. Bu sayfa, günde yüzlerce kez yaşadığımız o yarım saniyeyi ve onu üreten tasarımı konuşuyor.
Bu kutu asla bitmiyor. Sizi durduracak tek şey, durmaya karar vermeniz.
Kavram
Teknoferans nedir, nereden geliyor?
Terimi 2014'te Brandon T. McDaniel ve Sarah M. Coyne akademik literatüre soktu. Tanımları sade: dijital ve mobil cihazlar yüzünden, yüz yüze geçirilen zamanda yaşanan gündelik kesintiler. Kavganın, ihmalin, kötü niyetin adı değil bu — çoğu zaman iki saniyelik bir bakışın adı.
Araştırmalar bu küçük kesintileri ilişki memnuniyetindeki düşüşle, teknoloji kullanımı üzerinden çıkan çatışmayla ve ebeveyn-çocuk etkileşiminin kalitesiyle ilişkilendirdi. Tek bir bakış hiçbir şey ifade etmiyor. Günde iki yüz bakış, bir ilişkinin dokusunu değiştiriyor.
Türkçede bu kavramın karşılığı yoktu. Bu sayfa onu kurmak için var: yargılamadan, ahlak dersi vermeden, veriye ve sahadan gelen gözleme dayanarak.
Yarım saniye kuralı
Teknoferans, uzun bir dikkat dağınıklığı değildir. Bir bildirime göz ucuyla bakmak yeterlidir. Karşınızdaki insan o bakışı görür ve cevabınızın değerini yeniden hesaplar.
Kesintiden sonrası
Sophie Leroy'un "dikkat kalıntısı" araştırması, bir işten diğerine geçtiğimizde zihnin bir bölümünün geride kaldığını gösteriyor. Geri döndüğünüzde tam kapasitede değilsinizdir.
Sorun cihaz değil
Kimseden telefonunu bırakmasını istemiyoruz. Mesele, günün ritmine kimin karar verdiği: siz mi, yoksa sizi elde tutmak için tasarlanmış bir arayüz mü?
Dosya
Sonsuz kaydırma: dozu olmayan bir tasarım
2006'da arayüz tasarımcısı Aza Raskin basit bir sorun çözdü: kullanıcı neden her seferinde "sonraki sayfa"ya tıklasın? Sayfa bitmesin, akış kesilmesin. Niyet masumdu; ölçek masum değildi.
Raskin bugün bu icadın en açık sözlü eleştirmenlerinden biri. Mozilla Firefox'un baş tasarımcısıyken bulduğu bu özelliğin, insan dikkatini yakalamak için nasıl silaha dönüştürüldüğünü görmediğini söylüyor. Tristan Harris ile birlikte kurduğu Center for Humane Technology, tam olarak bu tasarım mantığına karşı çalışıyor.
Bir eczacının okuması
Mesleğimin temelinde doz vardır. Etkin madde ne olursa olsun, dozu ve aralığı ayarlanmazsa zehir olur. Sonsuz kaydırmanın yaptığı şey teknik olarak tam budur: içeriğin dozunu ve aralığını ortadan kaldırmak. Sayfa bitmiyor, "yeter" diyecek bir durak yok, tokluk hissi hiç gelmiyor. Sayfalı tasarımda her sayfa sonu küçük bir karar anıydı: devam edeyim mi? Sonsuz kaydırma o kararı arayüzden sildi.
40 dakika hesabı
Günde kaç dakika kaydırdığınızı tahmin edin. Karşılığını yıllık olarak görün.
Neden bırakamıyoruz?
Rakamlar
Ölçek, sezgimizin önünde
Aşağıdaki sayılar bir suçlama değil, bir büyüklük duygusu. Hiçbiri tek başına bir şey söylemiyor; yan yana geldiklerinde bir günün nasıl eridiğini anlatıyorlar.
Tipik internet kullanıcısının günlük sosyal ve video akışı süresi
DataReportal, Digital 2026Haftalık akış süresi — yedi günün bir tam uyanık gününden fazlası
DataReportal, Digital 2026ABD'de günlük ortalama telefon kontrolü — uyanıkken yaklaşık beş dakikada bir
Reviews.org, 2026Ekran oturumlarının yarısı, bir öncekinin bitiminden üç dakika içinde başlıyor
Exploding Topics, 2026Bir not: bu alandaki sayılar ölçüm yöntemine göre ciddi biçimde değişiyor. Kendi beyanına dayanan anketlerle cihaz üzerinden ölçüm yapan çalışmalar farklı sonuçlar veriyor. Burada kaynağını açıkça yazdığımız, yöntemini kontrol edebildiğimiz verileri kullanıyoruz; tek bir çarpıcı rakamı cümlenin ortasına koyup kaynaksız bırakmıyoruz.
Etkileşimli
Dikkat karnesi
On soru, iki dakika. Puanınız hiçbir yere gönderilmiyor, hiçbir yerde saklanmıyor; sadece bu ekranda hesaplanıyor. Amaç teşhis koymak değil, farkındalık yaratmak.
Arşiv
Yazılar ve notlar
Haftalık ve aylık notlar, kavram sözlüğü girişleri ve saha gözlemleri. En yeni yazı en üstte.
Sözlük
Konuşurken kullandığımız kelimeler
Bir alanda ilk konuşulan kişi olmanın yolu, o alanın kelimelerini netleştirmekten geçiyor. Aşağıdakiler bu sayfanın ortak dili.
Sunumlar ve atölyeler
Salonda konuşulunca daha iyi anlaşılıyor
Bu konuyu okullarda, üniversitelerde, meslek odalarında, şirket içi eğitimlerde ve sivil toplum buluşmalarında anlatıyorum. Sunumlar slayt gösterisi değil; salonun kendi telefonuyla yaptığı küçük deneyler üzerine kurulu.
Her sunum dinleyiciye göre yeniden kurgulanıyor: bir lise sınıfıyla bir yönetici ekibi aynı örneklerle konuşulmuyor. Süre 40 dakikadan yarım günlük atölyeye kadar uyarlanabiliyor.
Okullar ve üniversiteler
Öğrenciler, öğretmenler ve veliler için ayrı oturumlar. Ekran süresi tartışmasını yasak dilinden çıkarıp karar dilinin içine taşıyoruz.
Şirketler ve ekipler
Toplantı odasındaki teknoferansın maliyeti, dikkat kalıntısı ve ekibin kendi kurallarını kendisinin koyması üzerine uygulamalı atölye.
Meslek örgütleri
Tezgâhın, masanın, muayenehanenin arkasındaki dikkat kaybı ve bunun mesleki yetkinliğe faturası.
Dernekler ve kulüpler
Topluluk buluşmalarına uygun, tartışma bölümü geniş tutulmuş 40 dakikalık format.
Okulumda / şirketimde sunum istiyorum
Formu doldurun, size dönüş yapayım. Tarih ve format birlikte netleşiyor.
Sizden
Kendi hikâyenizi ekleyin
Bir cihazın araya girdiği bir an hatırlıyor musunuz? Kendi yaptığınız ya da size yapılan. İsim vermeden de yazabilirsiniz. Seçtiğim hikâyeler bu sayfada ve sunumlarda paylaşılıyor.
Bu sayfa paylaşıldıkça büyüyor
Dikkat üzerine bir sayfanın reklamla büyümesi tuhaf olurdu. Burası sadece elden ele büyüyor. Bir kişiye göndermek, bir kişinin yarım saniyesini geri kazandırmak demek.
0 paylaşım · hedef 1.000
Kaynakça
Nereye bakarak yazıyoruz
Bu sayfadaki her iddianın arkasında bir kaynak var. Yorumlar bana ait; veriler aşağıdaki çalışmalara. Kendiniz okuyun, benimle aynı sonuca varmak zorunda değilsiniz.
- McDaniel, B. T. & Coyne, S. M. (2016). "Technoference": The interference of technology in couple relationships and implications for women's personal and relational well-being. Psychology of Popular Media Culture, 5(1), 85–98. — Terimin akademik kaynağı.
- McDaniel, B. T. & Radesky, J. S. (2018). Technoference: Parent distraction with technology and associations with child behavior problems. Child Development. — Ebeveyn dikkati ve çocuk davranışı.
- Leroy, S. (2009). Why is it so hard to do my work? The challenge of attention residue when switching between work tasks. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 109(2), 168–181. — Dikkat kalıntısı kavramının kaynağı.
- Center for Humane Technology — Tristan Harris ve Aza Raskin'in 2018'de kurduğu kâr amacı gütmeyen kuruluş.
- DataReportal — Digital 2026 Global Overview Report — Küresel internet ve akış kullanım verileri.
- Reviews.org — Cell Phone Usage 2026 — Günlük telefon kontrolü anketi; yöntemi öz beyana dayanır.
İletişim
Konuşalım
Sunum, atölye, söyleşi, ortak çalışma ya da sadece bir soru. Hangisi olursa yazın.